قوم – ساوه عاشیق موحیطی (۲)
قوم-ساوه عاشیق موحیطينده قوللانيلان چالغي آلتلري و اؤزهلليکلري:
قوم-ساوه عاشیق موحیطينده سازا “چؤگور” ، دفه ده “دايره” دئمکدهديرلر. عاشیقلار، بعضن اوچلو، بعضن ايکيلي بعضن ده تک باشلارينا صحنه آلماقدادیرلار. بعضن عاشیقلارين چؤگورونه بالابان ائشليک ائتمکده، بعضن ده هم بالابان هم ده دايره (دف) قوشولماقدادیر. ساوه-قوم عاشیق موحیطينده، شهر و کؤيلرده ياپيلان تويلارين/دویونلرین چوخونا عاشیقلار قاتیلماقدادیرلار. عاشیقلار دویونلرده حيكايه و یا حيكايه لي تورکولر آنلاديرلار. بعضن ده تورکولو اويون هاوالاري چالاراق آيري مکانلاردا بولونان کیشیلرین و قادين لارين اوينامالاريني ساغلارلار. توي/دویون آچيق هاوادا ياپيلديغيندا بالابانين يئرينی ساز دئديکلري زورنا، دايره نين يئريني ده داوول آلير. بؤيلهجه ” ساز ” (زورنا) و ” داوول ” ايکيليسي ایله يوروتولور.
بو موحیطده يايغين اولاراق قوللانيلان بير موسيقي آلتي ده آنادولو تورکلري نين و فارسلارين نئي دئديکلري، اونلارين ايسه “چاوير” دئديکلري نئي’دير.
عائیله توپلانتيلاريندا، ادبی صوحبتلرده، يايلالاردا يايغين اولاراق ” چاوير ” چالينير و چاوير ائشليیينده تورکو اوخونور.
بو عاشیق موحیطينده قوللانيلان موسيقي آلتلري و اؤزهلليکلري بئله دير:
چؤگور (ساز) : بيچيم اولاراق تبريز، سولدوز، زنجان و اورمو سازلارينا بنزهمکدهدير. آنجاق بعضی اؤزهللیکلري فرقليدير. چؤگورلر گئنللیکله ۹ قولاقلي، ۷ و یا ۸ تئلي (سيملي) اولورلار. بعضن دوققوز تئل ده تاخیلا بيلير.
چؤگورلرده يئددي آنا پرده، دؤرت ده آرا پرده اولماق اوزره ۱۱ پرده واردير (۷ + ۴ = ۱۱). آنجاق، دؤرت آنا ايکي آرا پرده داها علاوه ائديله بيلير (۴ + ۲ = ۶). بؤيلهجه ۱۱ + ۶ = ۱۷ پردهيه چيخاريلا بيلير.
پروف. در. بهاءالدین اؤگهل، ” تورک کولتور تاريخينه گيريش “آدلي اثرينده” ايران تورکلرينده “چؤگور” باشليغي آلتيندا بونلاري يازماقدادیر: چؤگور، ايران تورکلرينده ده گؤرولمکدهدير. يوخاريدا، چاغاتاي تورک کولتور چئورهسينه عایید سؤزلوکلرده ده چوگور آدلي بير سازين بولوندویونو بیلدیرمیشدیک. “فارمهر”ـه گؤره، ایندیکي تورک چؤگورو، آلتي تئللي و آلتي پردهلیدير. ايران چوگور’و ايسه ، ايري قارينلي و اولدوقچا قیسا ساپليدير.”
چؤگورون پردهلري نين آدلاري بئله دير:
۱. باش پرده
۲. کؤراوغلو و یا کرم،
۳. شاه پرده،
۴. زرگری،
۵. کئچمه،
۶. کلله،
۷. آياق.
چؤگورلر گيلاس (کيراز) آغاجي نين قابیغیندان ياپيلان ” تازيانا ” ایله چالينماقدادیر. 
بالابان: نفسله چالينان تورک موسيقي آلتي. فينديق، توت، جئويز و یا اريک آغاجيندان ياپيلير. سيليندير شکليندهکي گؤودهسي نين (اوزونلوغو ۳۱۰-۳۳۰ مم) اوزهرينده يئدديسي اؤنده بيريسي آرخادا ۸ دهلیک واردير. عاشیغين سسي نين قالینليق و اينجه ليیينه گؤره بالابانلارين دا اوزونو و یا قیساسي ترجیح ائديلير. چؤگورون پرده ساييسينا گؤره بالابانين اوزونو قیساسي قوللانيلير. چؤگورون پرده ساييسي آز اولونجا قیساسي، آرتیق اولونجا اوزونو قوللانيلير. بالابانين ايچ گئنيشليیي ده فرقليدير. ايچي گئنيش اولونجا قالین، دار اولونجا اينجه سس چيخارير. گؤودهسي نين باش طرفينه قامیشدان ايکي قات ديلجيکلي ياسسي آغيزليک تاخیلير. آغيزليغين اورتاسينداکي پارچاجيق واسيطهسيله چالغي نين آکورتو دئییشدیریلیر. بالابانين يوموشاق و حزين سسي واردير. خالق چالغي آلتلري توپلولوغوندا قوللانيلديغي كيمي سولو آلت اولاراق دا قوللانيلير. قافقاز و اورتا آسيا خالقلاري آراسيندا چوخ يايغيندير.
دايره / دف: اوزهرینه دري چکيلهن دايره وی قاسناقدان (چاپي: ۳۴۰-۴۵۰ مم، ائني: ۴۰-۶۰ مم) عيبارتدير. اؤزئل سس ائفئکتي اولوشدورماق ايچين قاسناغين ايچ طرفينه مدال حالقالار آسيلير. گئنللیکله قاسناغين اوزو صدفله بزهنير. دايره /دف ، بارماقلار درييه وورولاراق چالينير. سولو و ائشليک چالغي آلتي اولاراق قوللانيلير. آنادولو، قافقازلار و اورتا آسيا خالقلاري آراسيندا يايغيندير. ساوه-قوم عاشیق موحیطينده “دف” يئرينه ” دايرا” کلمهسيني قوللانيرلار.
چاوير (نئي)
چاوير (نئي): قدیم نفسلي چالغيلارداندير. تورک سويلو خالقلار آراسيندا چوخ يايغيندير. شاهسئون، تورکمن، آوشار (افشار)، خلج، قاراپاپاق كيمي اورتا ايرانداکي تورک بويلاري چاوير دئییرلر. آنادولو و باشقا تورک بويلاري نئي آديني قوللانيرلار. فارس و عربلر آراسيندا دا چوخ يايغيندير.
چاوير، گئنللیکله ۶۰-۷۰ سم اوزونلوغوندا دوققوز بوغوملو قامیشدان ياپيلير. اؤن يوزونده ۵-۷ اولماق اوزهره ۶-۸ دلییي بولونور. هر ايکي اوجونا چاويرين چاتلاماماسي ايچين معدنی اوزوک تاخیلير. سس آلاني اوچ اوکتاوا یاخیندير. دياتونيک سس سيراسي واردير. هروموتيک سسلر ده چيخاريلا بيلير. چئشيدلي بويدا چاويرلار واردير. قوم- ساوه موحیطينده گئنللیکله بيري اوزون دیگري قیسا ايکي چئشيت چاوير (نئي) قوللانيلماقدادیر. بيريسي اوزون او بیریسی ایسه قیسا. اوزون چاويرلاري مسکون ماحاللاردا. قیسا چاويرلاري ايسه داشینماسی قولای (راحات) اولدوغوندان، گئنللیکله کؤچ يوللاريندا يايلالاردا قوللانيرلار. تورک حنجرهسينه اويقون سسلر چيخارماق ايچين دلیکلر ياريم آي و یا هيلال شکلينده ده آچيلا بيلير.
زورنا بالابانلار
ساز (زورنا): قوم-ساوه موحیطينده زورنايا ساز دئیيلمکدهدير. اوفلهمهلي تورک موسيقي آلتلریندهن بيريسيدير. گئنللیکله جئويز و یا اريک آغاجيندان ياپيلير. سيلينديريک گؤودهسي نين اوزونلوغو ۳۷۰-۳۸۰ مم؛ اوست طرفينده يئددي، آلت طرفينده بير دلییي واردير. ميل دئديکلري قیسمين اوزهرینه قامیش تاخیلاراق ياپيلير. بو قامیشلي آغيزدان اوفلهنهرهک چالينير. سسين اينجهليیي و قالینليغي ميلين اوزون و یا قیساليغي ایله آيارلانير. بوغازي و آغزي گئنيش اولانا ” آچيق ساز ” ، بوغازي و آغزي دار اولانا ايسه ” کئشيده ساز ” دئییلير. ديياپازونو کیچیک اوکتاوي نين سي بئمول سسيندئن اوچونجو اوکتاوي نين دو سسينه قدردير. گوچلو و تيز بير سسه صاحیبدير.
ياسسي داوول
داوول: چام و یا کؤکنار آغاجيندان ياپيلميش چاپي ۶۰-۹۰، ائني ۵۰-۶۰ سم اولان سيليندير بيچيملي بير قاسناغين هر ايکي يانينا، دانا و یا کئچي دريسي گئريلهرهک ياپيلان بير چالغي آلتيدير.
آرديچ و یا قیزيلجيق آغاجيندان ياپيلميش ۳۰-۴۰ سم اوزونلوغوندا اينجه بير چوبوق و يئنه ۳۰-۴۰ سم اوزونلوغوندا اوجو توپوزلو قالین ساپلي بير دوکماق (دؤیمک) چالینیر. دونيانين هر يئرينده بنزهرينه راستلانير. آنجاق داوول ان اسکي تورک چالغيلارينداندير. آيريجا تورک ميتولوژيسينده داوولون کوتسييئتي واردير.
۵.۵. قوم/ساوه عاشیق موحیطينده موسيقي آلتلري نين چالينما شکلي:
عاشیقلار، بالابان و دايره ائشليیينده و یا سادهحه بالابان ائشليیينده چالينجا، اؤزلری سول باشدا، بالابانچي اورتادا و دايره چالان ساغ باشدا بولونور. گئنلليکله آياقدا چالارلار، اوتورا راق چالدیقلاري دا اولويور. سالونلاردا و یا بؤيوک ائولرد و اودالاردا پروگرام یاپدیقلاريندا، سالونون اورتا يئرينده و یا آرا بوشلوقلاردا دولاشا راق چاليپ سؤيلرلر. عاشیق هم چؤگور چالار هم اوخور هم ده يوروم ياپار. دايره چالان ايسه زامان زامان عاشیق تورکو اوخورکن، اونا ائشليک ائدهر، ياني اونونلا بيرلیکده اوخور.
عاشیقلار، گئنللیکله پروگراملارينا آشاغيداکي شعری اوخویاراق باشلار:۲۳
خوش گونلرده توي بايرامدا،
اوخور سازين، چالار عاشیق.
سازينان مجلسه گيرهر،
بير خوشلوغي سالار عاشیق.
عاشیق سؤيلر شریعتدهن،
طریقت و معرفتدهن،
آيري دوشمز حقیقتدهن،
دوغرو يولدا قالار عاشیق.
عاشیق مرد اوغلاندان سؤيلهر،
نامردين باغريني تئيلر،
حاققين سؤزون بيان ائيلر،
حاقدان ايلهام آلار عاشیق
عاشیق مردلرینهن گزهر
اورکده غملري ازهر
خونچا-يي شادلیغي بزهر،
خوش گوني آرزولار عاشیق.
عاشیقدا اولور محبت،
ائل ايچينه سالار وحدت،
سؤزلرینه توتار ديققت،
ائل ايچينده قالار عاشیق
ملا محمد فوضولي تخمينأ 1498 نجي ايلده عراقين کربلا شهرينده دوغولموش و تحصيلاتيني بغداددا قورتارميشدير.